Qoqidoshlar (Murakkabguldoshlar) oilasi

Asteraceae (Compositae)

Kamyoblik darajasi 1. G`arbiy on va Sharqiy Hisor tizmalaridagi juda kamyob, endem tur.

Qisqacha tavsifi. Balandligi 50 sm gacha etadigan ikki yillik o`simlik. Poyasi tik, yarmidan yuqorisi shoxlangan, pastki qismi uzun, ipaksimon tuklar bilan qoplangan. Shoxchalari kulrang qalin tukli, yakka savatchali. Ildizoldi barglari cho`ziq, bandi bilan birga 6-10 sm uzunlikda, dag`al tukli, chetlari mayda tishli. Poyadagi barglari esa nashtarsimon, asosi yuraksimon 5-6 sm uzunlikda, shoxlarning yuqori qismiga qarab maydalashib boradi. Savatchalarining diametri 2-3 sm, tashqi o`rama barglari qalami-nashtarsimon, chetlari dag`al kiprikchali, g`adir-budir; ichki o`rama bargchalari deyarli pardasimon, qalami, chetlari och qirmizi rangli. Urug`lari dag`al tukli. Popuklari urug`ga nisbatan 3 barobar uzun. Iyulda gullab, avgust oyida mevalaydi.

Tarqalishi. Zarafshon daryosi vodiysida tarqalgan (Samarqand viloyati). Tojikistonda ham uchraydi.

O`sish sharoiti. To`qaylardagi sernam o`tloqlarda va bo`z yerlarda o`sadi.

Soni. Aniqlanmagan. 1940 yilda Samarqand yaqinidagi (Qorasuv daryosi bo`yidagi) Cho`ponota degan joydan bir marotaba terilgan.

Ko`payishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. O`simlik o`sgan yerlardan qurilish uchun shag`al olingan.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus muhofaza tadbirlari ishlab chiqilmagan. O`simlik soni va arealini aniqlash zarur.

31.

Bezchatukli karrak

Cousinia adenophora Jus.

Kamyoblik darajasi 1. Zarafshon tizmasidagi juda kamyob, endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 50 sm ga yetadigan ko`p yillik o`t. Poyalari ko`p, tarvaqaylagan, tuksiz, yuqori qismi bezchasimon tukli. Shoxchalari yakka kallakli. To`pgullari siyrak. Barglarining ustki tomoni bezchasimon tukli, pastki tomoni kulrang, qalin tukli, patsimon qirqilgan. Poyadagi barglari bandsiz, yuqoriga qarab kichrayib boradi. Savatchalari cho`ziq-tuxumsimon, bezchasimon tuklarga ega. O`rama bargchalari 30-40 ta, yassiroq-charmsimon, bezchasimon tukli. Guli sariq rangli. Urug` teskari-tuxumsimon, deyarli uch qirrali, ingichka qanotchali, yuqori qismi 2-3 tishli. Iyul-avgust oylarida gullab, avgust-sentabrda urug`i yetiladi.

Tarqalishi. Zarafshon tizmasida tarqalgan (Samarqand viloyati).

O`sish sharoiti. Tog`larning yuqori qismidagi toshli yonbag`rlarda o`sadi.

Soni. Tabiiy holda kam tarqalgan.

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Aniq ma'lumot yo`q.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumot yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus muhofaza choralari ishlab chiqilmagan.

32.

Butkov karragi

Cousinia butkovii Tschemeva et Vved.

Kamyoblik darajasi 2. Zarafshon tizmasidagi kamyob tur.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 40 sm ga yetadigan poyasi yo`l-yo`l chiziqli (jo`yakli), qalin tukli, serbarg, asosidan shoxlanuvchan, yakka kallakli, ikki yillik o`t. Barglari yashil rangli, ustki va pastki tomoni chalkash tukli, qirrasi tikansimon tishli. Yopirma hamda poyaning pastki qismidagi barglari qisqa bandli, patsimon bo`lingan. Poyaning o`rta qismidagi barglari cho`ziq, chetlari bo`lakli, yuqori qismidagilari esa yumaloq poyani yarim qamrab turadi, uchi qattiq tikanli. Savatchasi yassi-yumaloq (diametri 2,5-3,5 sm), ko`gulli. O`rama barglari ko`p, dag`al. Toji pushti rangli. Urug` cho`ziq-tuxumsimon. May-iyul oylarida gullab, iyul-avgustlarda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Zarafshon tizmasi (Urgut qishlog`i atroflari, Samarqand tog`lari, Oqsoy qishlog`i atrofi)da tarqalgan (Samarqand viloyati). Tojikistonda ham uchraydi.

O`sish sharoiti. Tog`larning o`rta va pastki qismlaridagi jarliklarda, surilmalarda hamda shag`alli yonbag`irlarda o`sadi.

Soni. Tabiatda juda kam uchraydi.

Kipayishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Chorva mollarining haddan tashqari ko`plab boqilishi va xashak uchun o`rib olinishi sabab bo`lmoqda.

Madaniylashtirilishi. Aniq ma'lumot yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus muhofaza choralari ishlab chiqilmagan.

33.

Knorring astragali

Astragalus knorringianus Boriss.

Kamyoblik darajasi 2. G`arbiy Pomir-Oloyda o`sadigan kamyob, endem tur.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 5-7 sm uzunlikdagi kulrang-yashil, yotiq tukli, deyarli poyasiz ko`p yillik o`t. Bargi 2-5 sm, qalami, bandi esa 5-15 mm uzunlikda, Bargchalari 7-9 juft, qalami yoki nashtarsimon-qalami, uzunligi 5-11 mm, eni 0,5-1,5 mm, o`tkir uchli, pastki tomoni qalin yotiq tukli. Gulpoyasi 2-5 sm uzunlikda. Gullari 2-3 ta. Pishib yetilmagan dukkagi 7 sm uzunlikda, eni esa 4 mm, qisqa tumshuqchali, yotiq oq tuklar bilan qoplangan. Mart-aprel oylarida gullab, aprel-mayda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Nurota, Molguzar va Turkiston tog`larida tarqalgan (Samarqand viloyati).

O`sish sharoiti. Tog`ning o`rta qismidagi yemirilgan tub tog` g`inslarida va shag`al-toshli yonbag`irlarda o`sadi.

Soni. Kam uchraydi.

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Chorva mollarining ko`plab boqilishi tufayli qisqarib bormoqda.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus tadbirlar ishlab chiqilmagan.

34.

Nurota astragali

Astragalus nuratensis M.Pop.

Kamyoblik darajasi 1. Nurota tizmasidagi kamyob endem tur.

Qisqacha tavsifi. Serpoyali ko`p yillik o`t. Poyasi ancha yo`g`on, uzunligi 8-15 sm, siyrak, hurpaygan tukli, ular keyinchalik to`kilib ketadi. Bargi asosan poyaning yuqori qismida joylashgan. Bargchalari 4-6 juft, yuqri qismi to`mtoqroq deyarli teskari-yuraksimon, uzunligi 1 -2 sm. Shingili siyrak, 5-10 gulli. Gultoji och-sariq rangli. Dukkagining uzunligi 10-20 mm, o`tkir uchli (tumshuqchali), siyrak uzun hurpaygan tukli, ikki uyali. Urug`i quloqsimon, siqilgan, uzunligi 5 mm, silliq, to`q-jigarrang. Iyun oyida gullab, iyulda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Nurota tizmasida tarqalgan (Samarqand viloyati).

O`sish sharoiti. Tog`larning o`rta qismidagi toshli yonbag`irlarda o`sadi.

Soni. Yakka-yakka holda uchraydi.

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Aniqlanmagan.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus muhofaza tadbirlari ishlab chiqilmagan.

35.

Patsimon astragal

Astragalus plumatus Boriss.

Kamyoblik darajasi 2. O`zbekistondagi kamyob, endem tur.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 60 sm gacha yetadigan, shoxlari tarvaqaylagan, yo`g`on, to`g`ri, oq tukli, uzunligi 4-8 sm keladigan qalin tikanlar bilan qoplangan buta. Bargchalari 5-6 juft, oval-tuxumsimon, tarvaqaylagan mayin tukli. Gullari barg qo`ltig`ida 8-10 tadan, yumaloq shaklli, eni 3 sm keladigan zich to`pgul hosil qiladi. Dukkagining uzunligi 5 mm, tuxumsimon, oq momiq tukli. Urug`i buyraksimon, silliq. Aprel-may oylarida gullab, may-iyunda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Qizilqumda: Konimex shahri atrofida; Pomir-Oloyda: Zirabuloq-Ziyovuddin tog`larida va Nurota tizmasida (Samarqand, Buxoro viloyatlari) tarqalgan.

O`sish sharoiti. Tog` yonbag`irlarida, adirlarda, ochilib qolgan qum-toshlarda o`sadi.

Soni. Yakka-yakka yoki uncha katta bo`lmagan to`plar hosil qilib o`sadi,

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Aniqlanmagan.

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Maxsus muhofaza tadbirlari ishlab chiqilmagan.

36.

Pufak astragal

Astragalus leptophysus Vved.

Kamyoblik darajasi 2. G`arbiy Pomir-Oloyda kichik maydonlarda tarqalgan relikt, endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Ko`p yillik poyasiz o`t. Ingichka novdalari faqat tuproq ostida rivojlanadi. Bargi toq patsimon 15-35 juft, uzunligi 10-20 sm, bandining uzunligi 3-7 sm, hurpaygan oq tukli. Bargchalari cho`ziq-tuxumsimon, ba'zan yaproqchalari bir-biriga tegib turadi, uzunligi 10-17 mm, eni 6-9 mm. Gulpoyasi hurpaygan oq tukli. Kosachasi uzun naysimon, uzunligi 2,5 sm, eni 3-4 mm. Gullari yirik, uzunligi 3 sm gacha, qizil. Dukkagi yumaloq-tuxumsimon, uzunligi 4 sm gacha yetadi, eni 3 sm. May oyida gullab, iyunda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Turkiston va Nurota tizmalarida tarqalgan (Samarqand va Jizzax viloyatlari).

O`sish sharoiti. Har xil o`tlar, shuvoqlar va archazorlar orasida hamda tosh-shag`alli yonbag`irlarda va surilmalarda o`sadi.

Soni. Juda kamyob bo`lib, yakka-yakka holda uch joyda mavjudligi aniqlangan.

Ko`payishi. Urug`idan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Chorva mollarining ko`plab boqilishi o`simliklarga salbiy ta'sir ko`rsatmoqda

Madaniylashtirilishi. Bu haqda ma'lumotlar yo`q.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. Kamayib ketish sabablarini o`rganib, mavjud har bir tupini saqlab qolish choralarini ko`rish lozim.